Risico’s van procederen met ChatGPT: AI is geen advocaat

avatar

Procederen met ChatGPT? Rechter straft AI processtuk af

ChatGPT kan in enkele seconden een overtuigend juridisch betoog schrijven. Wetsartikelen, jurisprudentie, juridische argumenten: op het eerste gezicht ziet het er soms indrukwekkend uit. Dat maakt de verleiding groot om met behulp van AI zelf een processtuk zoals een dagvaarding, conclusie of verweerschrift te schrijven. Maar daar zit een serieus risico aan: AI klinkt namelijk ook overtuigend als het juridisch volkomen fout zit. En inmiddels zijn er Nederlandse uitspraken waarin partijen en zelfs advocaten hardhandig met fouten van AI zijn geconfronteerd.

Rechter: “ondermaatse, door AI geproduceerde processtukken”

Een opvallend voorbeeld is een uitspraak van de Rechtbank Oost-Brabant van 24 december 2025.

In een executiegeschil hadden eisers hun processtukken naar eigen zeggen met behulp van AI opgesteld. Volgens de gepubliceerde inhoudsindicatie bevatten die stukken onbegrijpelijke verwijzingen en juridische onjuistheden. Zij hadden de stukken niet behoorlijk op juridische relevantie en juistheid laten controleren.

De rechter kwam tot misbruik van procesrecht en veroordeelde de eisers tot vergoeding van de volledige proceskosten. Het ongecontroleerde gebruik van de AI-stukken was daarbij een van de omstandigheden die de rechter meewoog: Rechtbank Oost-Brabant 24 december 2025, ECLI:NL:RBOBR:2025:8495

Het is dus niet zo dat een rechter het gebruik van AI verbiedt. Het probleem ontstaat wanneer de gebruiker of advocaat niet controleert wat AI heeft geproduceerd.

Advocaat brengt een ChatGPT-analyse in het geding

Interessant voor advocaten is de uitspraak van de Rechtbank Oost-Brabant van 8 april 2026.

In die procedure werd een door ChatGPT gemaakte beoordeling van een businessplan als productie ingebracht. Maar bij de beoordeling daarvan kwamen fundamentele problemen naar voren.

De advocaat kon volgens de openbare bespreking niet meer aangeven welke exacte prompt was gebruikt. Ook bleek dat processtukken aan ChatGPT waren verstrekt en dat het programma juridische conclusies was gaan trekken. Nog problematischer: ChatGPT had een conceptversie van het businessplan beoordeeld, terwijl er inmiddels een definitieve versie bestond. De rechtbank liet het ChatGPT-document buiten beschouwing: Rechtbank Oost-Brabant 8 april 2026, ECLI:NL:RBOBR:2026:2232

Dit voorbeeld laat een ander gevaar van AI zien. Zelfs wanneer AI op zichzelf een keurige analyse produceert, kan die analyse waardeloos zijn als de verkeerde documenten of eenzijdige informatie zijn ingevoerd.

Verzonnen DSM/Fox-citaat: verhoogde proceskostenvergoeding

Misschien wel het ernstigste waarschuwingsvoorbeeld komt uit Amsterdam. In een conclusie van antwoord was door een advocaat een citaat opgenomen dat afkomstig zou zijn uit het bekende arrest DSM/Fox van de Hoge Raad. Er was alleen een probleem: de Hoge Raad had dat nooit zo gezegd.

De bewuste woorden kwamen volgens de rechtbank niet voor in DSM/Fox en evenmin elders in de gepubliceerde rechtspraak. De wederpartij vermoedde dat sprake was van een AI-hallucinatie. De advocaat ontkende dat AI was gebruikt maar kon niet verklaren hoe het citaat in het processtuk terecht was gekomen.

Voor de rechtbank maakte de precieze oorzaak uiteindelijk niet uit. Zij vond het opnemen van niet-bestaande rechtspraak hoe dan ook “kwalijk” en verhoogde de proceskostenvergoeding met een halve punt: € 2.315,50 extra: Rechtbank Amsterdam 12 augustus 2026, ECLI:NL:RBAMS:2026:8258

Dat is misschien de belangrijkste waarschuwing voor iedereen die als advocaat ChatGPT of AI juridisch gebruikt: een juridische bron die door AI wordt genoemd, bestaat pas echt nadat u hem zelf hebt opgezocht en gecontroleerd.

Bronnenlijst niet gecontroleerd: fraude

Dat probleem speelt niet alleen in rechtszaken.

De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State behandelde in 2026 een zaak waarin een studente ChatGPT had gebruikt om haar bronnenlijst volgens de APA-richtlijnen op te stellen. Zij ging ervan uit dat de door ChatGPT geproduceerde bronnenlijst juist was maar controleerde deze niet.

De examencommissie beschouwde dit als fraude. Twee papers werden ongeldig verklaard, de studente werd uitgesloten van deelname aan een herkansing en zij kreeg een berisping. De zaak belandde uiteindelijk bij de Afdeling bestuursrechtspraak. Ook hier is de rode draad hetzelfde: de gebruiker blijft verantwoordelijk voor hetgeen hij inlevert.

Waarom gaat het met bij de rechter met AI mis?

ChatGPT is geen juridische databank en redeneert niet zoals een advocaat of rechter. Een taalmodel genereert een antwoord dat taalkundig passend is bij de vraag. Maar juist daarin schuilt het gevaar.

Een fout juridisch antwoord hoeft er namelijk helemaal niet fout uit te zien. Een niet-bestaand arrest kan een keurige ECLI krijgen, een verzonnen citaat kan klinken alsof het rechtstreeks van de Hoge Raad afkomstig is en een niet-bestaande rechtsregel kan in uitstekende juridische taal worden uitgelegd.

Artikel 21 Rv: licht de rechter volledig en naar waarheid voor

Daar komt nog een aanzienlijk juridisch procesrisico bij.

In civiele procedures geldt artikel 21 Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering. Het artikel verplicht partijen de voor de beslissing relevante feiten volledig en naar waarheid aan te voeren en geeft de rechter ruimte gevolgen te verbinden aan niet-naleving:

“Partijen zijn verplicht de voor de beslissing van belang zijnde feiten volledig en naar waarheid aan te voeren. Wordt deze verplichting niet nageleefd, dan kan de rechter daaruit de gevolgtrekking maken die hij geraden acht.”

AI neemt die verantwoordelijkheid niet van een procespartij of advocaat over. Het verweer: “maar ChatGPT zei het” zal dus niet helpen. Bij schending van artikel 21 Rv kan een rechter een partij in het ongelijk stellen en in de proceskosten veroordelen.

Misbruik van procesrecht

Rechtbank Oost-Brabant rekende het een partij aan dat hij AI-gegenereerde stukken met juridische onjuistheden niet had gecontroleerd. Dat droeg leverde misbruik van procesrecht op; de vorderingen werden afgewezen en de eisers in de proceskosten veroordeeld.

Vijf regels voor wie AI juridisch gebruikt

AI kan goed worden gebruikt als hulpmiddel. Bijvoorbeeld om een structuur te maken, argumenten te inventariseren of een tekst begrijpelijker te formuleren.

Maar wie AI inzet voor een juridisch geschil, doet er verstandig aan minstens deze regels te hanteren:

  1. Controleer iedere uitspraak. Staat iedere ECLI daadwerkelijk op Rechtspraak.nl en klopt de inhoud?
  2. Controleer citaten in de oorspronkelijke uitspraak. Dat een uitspraak bestaat, betekent nog niet dat het door ChatGPT gegeven citaat er ook in staat.
  3. Controleer ieder genoemd wetsartikel. Elke verwijzing kan onjuist zijn.
  4. Laat AI niet bepalen wat de relevante feiten zijn. Een analyse is afhankelijk van de informatie in het systeem wordt gevoerd.
  5. Laat een belangrijk processtuk juridisch controleren voordat het wordt ingediend.

Verloren zaak of hogere veroordeling in de proceskosten door AI

AI gaat de juridische praktijk ongetwijfeld veranderen dus er zullen wel meer rechterlijke uitspraken hierover worden gepubliceerd.

De Nederlandse rechtspraak begint dat verschil inmiddels zichtbaar te maken. Uiteindelijk bent u degene die tegenover de rechter moet kunnen uitleggen waarom wat er is ingediend juridisch en feitelijk inhoudelijk ook helemaal klopt. Gaat dat mis, dan kan dat financiële consequenties hebben, zoals een verloren zaak of hogere veroordeling in de proceskosten. Arbeidsrechtelijke specialisten kunnen dat voorkomen.

Contact met een arbeidsrecht advocaat in Amsterdam

Zoek je betrokkenheid en een direct, persoonlijk contact met een ervaren specialist arbeidsrecht in Amsterdam? Bel onze gespecialiseerde advocaten arbeidsrecht voor vragen en juridisch advies.

Call me back





    Call Now Button